Odszkodowanie i zadośćuczynienie to instytucje prawa cywilnego służące rekompensacie szkody. W sytuacji, gdy dobra danej osoby- zarówno te materialne, jak i te pozostające w sferze psychofizycznej, zostały naruszone, przysługuje jej prawo do ubiegania się o naprawienie szkody. Poniższy artykuł ma na celu przekazanie podstawowych informacji dotyczących odszkodowania i zadośćuczynienia oraz przesłanek ich skutecznego dochodzenia.

Przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej

Zarówno odszkodowanie, jak i zadośćuczynienie łączą się ściśle z pojęciem szkody. Pomimo, iż nie zostało ono zdefiniowane w żadnym akcie normatywnym to na podstawie obowiązujących przepisów prawa możemy wyprowadzić przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej.

Zgodnie z treścią przepisu art. 361 § 1 kodeksu cywilnego: Zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Wynika z tego, że okolicznościami, których łączne wystąpienie powoduje powstanie zobowiązania dłużnika do świadczenia odszkodowawczego są:

  1. zdarzenie, z którym przepisy łączą odpowiedzialność danej osoby,
  2. szkoda,
  3. związek przyczynowo- skutkowy pomiędzy zdarzeniem a szkodą.

Zdarzenie, o którym mowa w pkt 1) może przyjąć formę działania, czyli pewnej aktywności ze strony sprawcy naruszenia lub formę zaniechania, czyli bierności z jego strony. 

Z kolei, zgodnie z wypracowanym w doktrynie poglądem przez szkodę należy rozumieć pewien uszczerbek w dobrach prawnie chronionych poniesiony wbrew woli poszkodowanego [Ciszewski J. (red.), Nazaruk P. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz]. 

Abyśmy mogli mówić o odpowiedzialności odszkodowawczej, pomiędzy zdarzeniem a szkodą musi istnieć związek przyczyno- skutkowy. W celu jego ustalenia należy w pierwszej kolejności sprawdzić czy bez zaistnienia tego konkretnego zdarzenia szkoda w ogóle by wystąpiła. Jeśli okaże się, że nie wówczas konieczne jest zbadanie czy szkoda jest normalnym skutkiem tego zdarzenia.

Szkoda majątkowa

Szkoda majątkowa to nic innego jak uszczerbek w dobrach i interesach mających wartość majątkową, a więc dającą wyrazić się w pieniądzu. Jeżeli dobro, które zostało naruszone samo w sobie nie ma wartości majątkowej, ale może być przywrócone do stanu poprzedniego dzięki nakładom o charakterze majątkowym to również mamy do czynienia ze szkodą majątkową. Ten rodzaj szkody może obejmować na przykład koszty leczenia i rehabilitacji po doznanym wypadku, naprawę uszkodzonego pojazdu, czy też odkupienie zniszczonej rzeczy. Szkoda majątkowa może wystąpić w dwóch postaciach- jako straty, które poniósł poszkodowany bądź też jako korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby nie działanie sprawcy naruszenia.

Strata a utracone korzyści

Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu strata polega na rzeczywistej zmianie stanu majątkowego i wyraża się wielkością uszczerbku doznanego w majątku istniejącym przed zdarzeniem wyrządzającym szkodę i ewentualnych dalszych następstwach, będących normalnym następstwem zdarzenia początkowego (wyr. SA we Wrocławiu z dnia 12 maja 2015 r., sygn. I ACa 292/15). Mówiąc wprost strata oznacza ubytek lub utratę składników majątkowych, np. pieniędzy, papierów wartościowych, lub zwiększenie zobowiązań np. wzrost zadłużenia. Utrata korzyści oznacza z kolei zniweczenie zwiększenia majątku, które mogłoby nastąpić, gdyby nie zdarzenie powodujące szkodę np. nieosiągnięcie oczekiwanego zysku. W orzecznictwie przyjmuje się, że ustalenia istnienia i wielkości szkody dokonuje się w oparciu o metodę, która jako szkodę przyjmuje różnicę pomiędzy rzeczywistym stanem dóbr poszkodowanego z chwili dokonywania ustaleń, a stanem hipotetycznym, jaki istniałby, gdyby nie doszło do zdarzenia sprawczego (wyr. SA we Wrocławiu z dnia12 maja 2015 r., sygn. I ACa 292/15).

Zasada pełnego odszkodowania

Z przytoczonego już wcześniej przepisu art. 361 kodeksu cywilnego wynika zasada pełnego odszkodowania. Oznacza ona, że jeśli nic innego nie wynika z zawartej pomiędzy stronami umowy lub z przepisów ustawy, poszkodowany powinien uzyskać naprawienie szkody w granicach obejmujących zarówno poniesione przez niego straty, jak i utracone korzyści. Zasada ta ma z jednej strony gwarantować poszkodowanemu uzyskanie należnego mu świadczenia, a z drugiej służy ochronie dłużnika przed bezpodstawnym wzbogaceniem poszkodowanego jego kosztem. Jeśli bowiem ze zdarzenia wyrządzającego szkodę wyniknęła dla poszkodowanego pewna korzyść majątkowa, to wypłacone mu odszkodowanie lub zadośćuczynienie powinno zostać pomniejszone o wartość tej korzyści.

Szkoda niemajątkowa- krzywda

Dużo większych problemów interpretacyjnych nastręcza szkoda niemajątkowa, określana mianem krzywdy. Przyjmuje się, że odnosi się ona przede wszystkim do sfery emocjonalnej i psychicznej pokrzywdzonego. Bardzo często utożsamiana jest z negatywnymi przeżyciami przyjmujące postać cierpień fizycznych i psychicznych, które poszkodowany doznał w związku z działaniem sprawcy naruszenia np. ból i niedogodności związane z pobytem w szpitalu po doznanym wypadku. Co ciekawe, szkoda niemajątkowa może polegać również na poczuciu naruszenia szacunku w społeczności lub godności osobistej, które najczęściej związane są ze zniesławieniem bądź znieważeniem.

Szkoda majątkowa = odszkodowanie

Sposobem na naprawienie szkody majątkowej jest wypłata odszkodowania. Jego celem jest przede wszystkim wyrównanie poniesionej szkody oraz związanych z nią konsekwencji finansowych np. opłat za pobyt w szpitalu po wypadku, koszty lekarstw i rehabilitacji. Odszkodowanie może przyjąć dwojaką formę: jednorazowej wypłaty określonej sumy pieniężnej bądź renty odszkodowawczej, która może mieć charakter stały lub tymczasowy.

Szkoda niemajątkowa = zadośćuczynienie

Zrekompensowaniu szkody niemajątkowej, a więc takiej której nie da się jednoznacznie wyrazić w pieniądzu, służy z kolei zadośćuczynienie. Podobnie jak w przypadku odszkodowania, zadośćuczynienie może odnosić się uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, jednak będzie dotyczyło rekompensaty za stres spowodowany chorobą, utratę sił witalnych, czy też doznaną krzywdę moralną. Zadośćuczynienie przysługuje również w związku z naruszeniem dóbr osobistych. W tym przypadku osoba, której dobra zostały naruszone może zażądać zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez siebie cel społeczny. 

W następnym artykule zostanie Państwu przedstawiona kwestia ograniczenia odpowiedzialności za szkodę.

W razie jakichkolwiek pytań zapraszamy do kontaktu