Przysposobienie, potocznie nazywane adopcją, jest formą przyjęcia do rodziny osoby trzeciej, która w obowiązującym prawie oznacza nawiązanie pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym stosunku prawno-rodzinnego, który odpowiada stosunkowi łączącemu rodziców i dzieci. W jego wyniku, po obu stronach powstają takie same prawa i obowiązki jak pomiędzy rodzicami a ich biologicznym dzieckiem.

Ze względu jednak na rodzaje przysposobień, możliwość rozwiązania niektórych z nich, a także ewentualne powstanie stosunku prawno-rodzinnego wyłącznie pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym (z wyłączeniem pozostałych członków rodziny) nieuprawnionym byłoby twierdzenie, iż przysposobienie oznacza dokładnie to samo co stosunek pomiędzy rodzicami a ich biologicznymi dziećmi.

Na uwagę zasługuję fakt, iż w polskim porządku prawnym model przysposobienia oparty jest na trzech podstawowych założeniach:

  • niemajątkowym charakterze adopcji,
  • realizacji postulatu dobra dziecka,
  • równym traktowaniu dzieci przysposobionych i dzieci naturalnych.

Należy zauważyć, iż przysposobienie ma charakter formalny i następuje na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego.

Przesłanki przysposobienia leżące po stronie przysposobionego

Bez względu na rodzaj przysposobienia, na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, możliwe jest wyodrębnienie kilku przesłanek, których spełnienie jest warunkiem koniecznym do orzeczenia przez sąd przysposobienia. Celowe jest również podzielenie ich na przesłanki, które muszą zaistnieć po stronie przysposobionego oraz po stronie przysposabiającego.

Najistotniejszą z nich, odnoszącą się do całokształtu omawianej instytucji, jest dobro dziecka. Postulat ten winien być brany pod uwagę w odniesieniu do wszystkich pozostałych przesłanek.

  • Małoletniość

Przesłanka małoletniości przysposobionego wynika z celu tej konstrukcji prawnej, a więc stworzenia dziecku rodzinnych warunków do wychowywania i rozwoju. Wymóg ten powinien zostać spełniony w dniu złożenia wniosku o przysposobienia. Nie ma zatem znaczenia, jeżeli w trakcie rozpoznawania wniosku dziecko osiągnie wiek 18 lat.

  • Życie

Orzeczenie o przysposobieniu może być wydane jedynie w sytuacji, w której przysposobiony żyje. W przypadku śmierci dziecka w toku postępowania, jego dalsze prowadzenie pozostaje bezcelowe i z tego względu podlega umorzeniu.

  • Zgoda przysposobionego

Obligatoryjnym warunkiem orzeczenia przysposobienia jest również zgoda przysposobionego, jeżeli ukończył on 13 lat. Warto zauważyć, że zgoda dziecka na przysposobienie jest jego uprawnieniem osobistym i nie może zostać wyrażona przez przedstawiciela ustawowego. Sąd opiekuńczy jedynie w dwóch przypadkach może odstąpić od żądania zgody małoletniego i jego wysłuchania. Wyjątek ten dotyczy sytuacji, w której dziecko nie jest zdolne do wyrażenia swojego zdania ze względu m.in. na chorobę lub upośledzenie umysłowe oraz sytuacji, gdy dziecko od wczesnego dzieciństwa jest wychowywane przez przysposabiających i pozostaje w przekonaniu, iż są oni jego rodzicami biologicznymi.

Przesłanki przysposobienia leżące po stronie przysposabiającego

  • Wyrażenie woli przysposobienia

Przesłanka zgody przysposabiającego na adopcję jest przesłanką konieczną i na swój sposób oczywistą, gdyż przysposobienie może zostać orzeczone wyłącznie na wniosek przysposabiającego. W przypadku przysposobienia obligatoryjna jest również zgoda współmałżonka przysposabiającego, jeżeli pozostaje on w związku małżeńskim, chyba że nie ma on zdolności do czynności prawnych lub kontakt z nim jest szczególnie utrudniony.

  • Różnica wieku

Ważnym elementem jest także różnica wieku występująca pomiędzy przysposobionym a przysposabiającym. Przyjmuje się, iż różnica ta powinna być zbliżona do różnicy, jaka występuje w przeciętnej rodzinie opartej na więzi biologicznej. Ustawodawca nie określił jednak, ile powinna ona wynosić, lecz posłużył się jedynie terminem „odpowiednia”. Jak wynika z orzecznictwa: Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie określa zarówno minimalnej jak i maksymalnej różnicy wieku jako przesłanki przysposobienia, rzeczą sądu jest więc dokonanie w każdej sprawie oceny, czy jest ona odpowiednia. Zasadą powinna być normalna różnica wieku występująca między rodzicami a dziećmi. (…) Przeszkoda wieku nie może być traktowania formalnie i rutynowo (postanowienie SN z 18 listopada 2003 r., sygn. II CK 199/02).

  • Pełna zdolność do czynności prawnych

Przesłanka ta również jest przesłanką konieczną, gdyż brak lub ograniczenie zdolności do czynności prawnych uniemożliwia sprawowanie władzy rodzicielskiej nad przysposobionym dzieckiem.

  • Kwalifikacje podmiotowe

Osobiste przymioty przysposabiającego są przesłanką wynikającą z nadrzędnego postulatu realizacji dobra dziecka. Chodzi bowiem o to, aby pieczę nad dzieckiem powierzyć osobie, której cechy charakteru i zachowanie wskazują na to, iż dziecko znajdzie korzystne dla siebie i swego rozwoju środowisko. Sąd opiekuńczy zobligowany jest do zbadania tych okoliczności przy pomocy opinii ośrodka adopcyjnego, a kandydat na przysposabiającego powinien uzyskać również opinię kwalifikacyjną oraz świadectwo ukończenia szkolenia organizowanego przez ośrodek adopcyjny.

Zgoda biologicznych rodziców

Przesłanka w postaci zgody biologicznych rodziców jest elementem niezależnym od woli stron stosunku przysposobienia. Zgoda ta nie jest jednak wymagana, jeżeli rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, jeżeli są nieznani bądź gdy porozumienie z nimi napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. 

Ze względu na szczególne okoliczności, sąd może także orzec o przysposobieniu pomimo braku zgody biologicznych rodziców, jeżeli mają oni ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a odmowa zgody jest oczywiście sprzeczna z dobrem dziecka.

Wyrażenie zgody na przysposobienie przez rodziców może przyjąć dwojaką formę. Po pierwsze tzw. formę zgody blankietowej, gdy rodzice oświadczają przed sądem, że wyrażają zgodę na przysposobienie swojego dziecka w przyszłości bez wskazania osoby przysposabiającej. Drugą możliwością jest wyrażenie przed sądem zgody na przysposobienie wraz ze wskazaniem osoby przysposabiającego, pod warunkiem, że osoba ta jest krewnym rodziców dziecka lub małżonkiem rodzica. 

Zgoda biologicznych rodziców na przysposobienie nie może zostać wyrażona wcześniej niż po upływie 6 tygodni od dnia urodzenia się dziecka.

Rodzaje przysposobienia

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje trzy rodzaje przysposobienia:

  • przysposobienie niepełne – dotyczy wyłącznie relacji pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym i jego zstępnymi, w tym przypadku nie wygasają stosunki prawne przysposobionego z jego rodziną naturalną;
  • przysposobienie pełne rozwiązywalne– w jego wyniku powstaje taki stosunek, jaki istnieje pomiędzy rodzicami a dziećmi, a stosunek pokrewieństwa i wynikające z niego obowiązki rozciągają się również na krewnych przysposabiającego;
  • przysposobienie pełne nierozwiązywalne (przysposobienie całkowite) – stanowi rozszerzoną formę przysposobienia pełnego, w jego wyniku następuje zupełne zerwanie więzi rodzinnej i utrata kontaktu pomiędzy dzieckiem a jego rodzicami biologicznymi.

Wygaśnięcie stosunku przysposobienia

Ze względu na fakt, iż przysposobienie nie jest wynikiem umowy stron, a powstaje w wyniku orzeczenia sądu możliwe jest wskazanie przyczyn pozwalających podnieść zarzuty dotyczące wadliwości orzeczenia sądu ze względu na brak przesłanek dla ustanowienia przysposobienia oraz z uwagi na uchybienia procesowe. Możliwa jest również sytuacja, w której przysposobienie zostanie uznane za bezskuteczne, a więc nieistniejące (m.in. w przypadku przysposobienia dziecka własnego lub dziecka, które już pozostaje w stosunku przysposobienia).

Przysposobienie ustaje z mocy prawa jedynie w sytuacji ustalenia stosunku ojcostwa lub macierzyństwa osób, które dziecko przysposobiły. Ustalenie takie jest jednak niemożliwe w przypadku przysposobienia całkowitego ze względu na jego charakter. Jeżeli jednak zostanie ustalony stosunek rodzicielstwa pomiędzy przysposabiającym w sposób pełny lub niepełny a dzieckiem wówczas doszłoby do sytuacji istnienia dwóch podobnych stosunków prawnych. Oczywistym wydaje się zatem, iż stosunek rodzicielstwa jest stosunkiem silniejszy i w związku z tym stosunek przysposobienia ulega wygaśnięciu.

Rozwiązanie przysposobienia

Zgodnie z obowiązującymi przepisami możliwe jest rozwiązanie przysposobienia pełnego i niepełnego. Czynność ta może jednak wystąpić jedynie na skutek orzeczenia sądu opiekuńczego na żądanie którejkolwiek ze stron stosunku przysposobienia. Dla jej dokonania nie wystarczy samo zgodne oświadczenie stron, albowiem obowiązkiem sądu jest rozpatrzenie sprawy w świetle dwóch przesłanek, które zostały wprost wyrażone w Kodeksie rodzinny i opiekuńczym, a mianowicie ważnych powodów oraz dobra dziecka.

Przesłanka ważnych powodów ma charakter klauzuli generalnej i zawsze wymaga doprecyzowania w okolicznościach konkretnej sprawy. Przysposobienie stanowi bowiem z założenia stosunek prawno-rodzinny i dlatego może ulec rozwiązaniu jedynie ze względu na szczególne okoliczności, które w danym przypadku uzasadniają takie rozstrzygnięcie. W praktyce przyjmuje się, iż ważnymi powodami w kontekście rozwiązania przysposobienia jest brak bliskiej więzi rodzinnej pomiędzy stronami stosunku.

Negatywną przesłankę rozwiązania przysposobienia stanowi także jego sprzeczność z dobrem dziecka. Przesłanka ta związana jest z ogólnym postulatem, zgodnie z którym żadne rozstrzygnięcie dotyczące małoletniego nie może być sprzeczne z jego dobrem. W doktrynie przyjmuje się, iż przez pojęcie dobra dziecka należy rozumieć ocenę sytuacji, w której znajdzie się dziecko po rozwiązaniu stosunku przysposobienia.