Rozwód

Rozwód jest jednym z dwóch sposobów, obok unieważnienia małżeństwa, pozwalających na zakończenie małżeństwa za życia obojga małżonków. Współcześnie sytuacja, w której małżonkowie decydują się na złożenie pozwu rozwodowego jest coraz częstsza. Należy jednak mieć na uwadze, że wszczęcie postępowania o rozwód wiąże się z dopełnieniem określonych formalności, a sąd nie udziela rozwodu wyłącznie dlatego, że jedna ze stron złożyła pozew. Poniższy artykuł ma na celu przybliżenie tematyki postępowania w sprawie o rozwód.

Rozwód – wyłącznie w sądzie

W związku z tym, iż trwałość małżeństwa, powiązana z ochroną rodziny założonej przez małżonków oraz ochroną dobra małoletnich dzieci, a także równouprawnienie małżonków są jednymi z naczelnych zasad w polskim prawie rodzinnym, rozwiązania małżeństwa może dokonać wyłącznie sąd wyrokiem. Nie istnieje w polskim porządku prawnym inna możliwość uzyskania rozwodu.

Zupełność i trwałość rozkładu pożycia małżeńskiego

Zgodnie z przepisem art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód. Ustawa nie wymienia enumeratywnie czy chociażby przykładowo przyczyn, które mogą prowadzić do rozkładu pożycia małżeńskiego. Oznacza to, że w każdej sytuacji sąd musi indywidualnie ustalić, na podstawie zebranego materiału dowodowego, czy pożycie małżeńskie ustało oraz czy rozkład ten ma charakter zupełny i trwały. 

Zupełność rozkładu pożycia oznacza, że pomiędzy małżonkami zanikły trzy zasadnicze więzi tj. więź psychiczna (uczuciowa), więź fizyczna (współżycie) oraz więź gospodarcza (prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego). Najdonioślejszą rolę odgrywa brak więzi psychicznej. Istotne jest to, że jej osłabienie bądź też całkowite ustanie dotyczy nie tylko wrogiego stosunku między małżonkami i manifestowania niechęci względem siebie, ale odnosi się również do wzajemnej obojętności między małżonkami.

Trwałość rozkładu pożycia z kolei oznacza istnienie przesłanek świadczących o tym, że małżonkowie nie wrócą już do wspólnego pożycia. O ile zupełność rozkładu pożycia można obiektywnie ustalić na podstawie prowadzonego postępowania, przesłuchania stron i świadków, o tyle trwałość tego rozkładu sąd ocenia przede wszystkim na podstawie życiowego doświadczenia, mając na względzie okoliczności danej sprawy i wzajemny stosunek małżonków do siebie.

Dobro dzieci i zasady współżycia społecznego

Mając na względzie dobro rodziny oraz dyscyplinującą funkcję, jaką pełni prawo, polski ustawodawca wskazał okoliczności, w których, pomimo istnienia zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego, rozwód jest niedopuszczalny. Ze względu na fakt, że stanowią one niejako przeszkody dla orzeczenia rozwodu zostały określone mianem negatywnych przesłanek rozwodu.

Zgodnie przepisem art. 56 § 2 k.r.o. rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci. Wskazania wymaga przy tym, że pojęcie „dobro dziecka” nie zostało zdefiniowane w żadnym akcie normatywnym, jednak przyjmuje się, że orzekając rozwód sąd powinien wziąć pod uwagę fakt, czy na jego skutek nie dojdzie do osłabienia więzi dziecka z rodzicem, przy którym nie będzie stale zamieszkiwać, stan rozwoju psychicznego dziecka, jego wiek oraz wpływ rozwodu na rozwój emocjonalny dziecka. Niektóre z tych okoliczności sąd bada poprzez włączenie do sprawy psychologa dziecięcego, który przeprowadza rozmowy z małoletnim i jego rodzicami. W większości przypadków natomiast sąd bada tą okoliczność poprzez przeprowadzenie dowodu z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez kuratora.

Kolejną z negatywnych przesłanek orzeczenia rozwodu jest jego sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Ze względu na charakter klauzuli generalnej tej przesłanki, ustalenie czy rozwód będzie zgodny z zasadami współżycia społecznego, czy też z moralnością zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Przyjmuje się, że przy ocenie żądania rozwodu należy mieć na uwadze również i inne okoliczności niż tylko dobro wspólnych małoletnich dzieci. Może tu chodzić m.in. o dobro wspólnych pełnoletnich, ale niepełnosprawnych dzieci stron, dobro dziecka nienarodzonego, ciężką chorobę jednego z małżonków, jego podeszły wiek lub niemożność zaspokajania własnych potrzeb.

Ostatnią z wymienionych w ustawie przesłanek wyłączających możliwość orzeczenia rozwodu jest żądanie go przez małżonka wyłącznie winnego zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. Przepis ten ma zapobiegać beztroskiemu traktowaniu obowiązków małżeńskich i uchylaniu się od nich. Służy również niedopuszczeniu do uwolnienia się od nich przez małżonka, który swoim postępowaniem doprowadził do rozpadu małżeństwa. Wyjątek od tej reguły stanowi zgoda drugiego małżonka na orzeczenie rozwodu. Przyjmuje się wówczas, że oboje małżonkowie są zgodni co do rozpadu ich małżeństwa i nie chcą dalej w nim trwać. Odmowa udzielenia zgody na rozwód przez niewinnego małżonka oznacza, że sąd nie może orzec rozwodu. Jedyną możliwością obejścia tego warunku jest uznanie przez sąd, że odmowa wyrażenia zgody na rozwód  w okolicznościach danej sprawy jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Wyrok rozwodowy 

Orzeczenie sądu w tej materii rozstrzyga przede wszystkim o tym, czy małżeństwo ustało czy trwa nadal (w razie oddalenia powództwa). Od tego rozstrzygnięcia zależy jednak wiele innych, dalszych ustaleń dotyczących m.in. wspólnych dzieci stron czy wspólnego mieszkania. Co do prawomocności wyroku rozwodowego, to jeżeli żaden z małżonków nie złoży wniosku o jego uzasadnienie, wyrok, staje się od prawomocny po upływie 7 dni od daty jego ogłoszenia.

Zakres orzekania

W myśl przepisu art. 57 § 1 i 2 kro orzekając rozwód sąd orzeka także, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Jednakże na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. W tym wypadku następują skutki takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.

Kolejno, w wyroku orzekającym rozwód sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia. Na zgodny wniosek stron sąd nie orzeka o utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem.

 

Jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. W wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swym rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka. Na zgodny wniosek stron sąd może w wyroku orzekającym rozwód orzec również o podziale wspólnego mieszkania albo o przyznaniu mieszkania jednemu z małżonków, jeżeli drugi małżonek wyraża zgodę na jego opuszczenie bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego, o ile podział bądź jego przyznanie jednemu z małżonków są możliwe. 

Na wniosek jednego z małżonków sąd może także w wyroku orzekającym rozwód dokonać podziału majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Z naszej praktyki jednak wynika, że sądy niechętnie przeprowadzają podział majątku w ramach postępowania rozwodowego, bowiem w większości przypadków znacznie przedłużyłoby to czas trwania tego postępowania. 

Właściwość sądu i opłaty sądowe

Sprawy o rozwód rozstrzygane są przez sądy okręgowe, w okręgu których małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania. Legitymację do wniesienia powództwa w sprawie o rozwód mają wyłącznie małżonkowie. Obecnie opłata sądowa od pozwu wynosi 600 zł.

Co ważne! – zmiana nazwiska po rozwodzie 

Zgodnie z przepisem art. 59 kro w ciągu trzech miesięcy od chwili uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu małżonek rozwiedziony, który wskutek zawarcia małżeństwa zmienił swoje dotychczasowe nazwisko, może przez oświadczenie złożone przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego lub konsulem powrócić do nazwiska, które nosił przed zawarciem małżeństwa.