Separacja jest jedną z instytucji polskiego prawa rodzinnego, która znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy w małżeństwie występują poważne konflikty i wątpliwości co do wspólnej przyszłości, jednak nie nastąpił jeszcze trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego. Decydując się na separację, małżonkowie potwierdzają niejako, iż ich małżeństwo nie układa się, jednak dają sobie szansę na poprawę istniejącego stanu i wyrażają chęć dalszego pozostawania w małżeństwie.

W polskim systemie prawnym instytucja separacji, pomimo iż została ukształtowana jako instytucja odrębna od rozwodu w dużej mierze opiera się na tych samych fundamentach normatywnych co rozwód. Istotnym jest, że żądanie separacji nie wyklucza żądania rozwodu i odwrotnie, jednakże w sytuacji, gdy jeden z małżonków zgłosi żądanie separacji, a drugi wystąpi z uzasadnionym żądaniem rozwodu sąd orzeknie rozwód.

Przesłanki orzeczenia separacji

Główną przesłanką separacji, wystarczającą do jej orzeczenia jest zupełny rozkład pożycia pomiędzy małżonkami. Zupełność ta polega na tym, aby zanikły trzy kluczowe więzi pomiędzy małżonkami tj. więź psychiczna, więź fizyczna oraz więź gospodarcza. Przepisy nie wymagają jednak, aby stan ten miał charakter trwały, a więc żeby nie rokował podjęcia kiedykolwiek wspólnego pożycia.

Co do negatywnych przesłanek separacji, a więc okoliczności wyłączających możliwość jej orzeczenia, to są one tożsame z negatywnymi przesłankami orzeczenia rozwodu. Separacja nie jest zatem dopuszczalna, jeżeli wskutek niej miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci lub jeżeli orzeczenie separacji jest z innych względów sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

W odróżnieniu od rozwodu sąd może orzec separację na wniosek strony wyłącznie winnej rozkładu pożycia.

Orzekanie o separacji

Żądanie separacji rozpatruje sąd okręgowy, w którym małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania. Zgodny wniosek małżonków, którzy nie posiadają wspólnych małoletnich dzieci zostanie rozpatrzony w postępowaniu nieprocesowym, w którym sąd orzeka po przeprowadzeniu rozprawy bez udziału ławników. Jeżeli strony zgłoszą zgodny wniosek o orzeczenie separacji będę zobowiązane do uiszczenia opłaty sądowej w wysokości 100 złotych. 

Jeżeli jednak pomiędzy stronami nie doszło do porozumienia w kwestii separacji koniecznym będzie złożenie pozwu i opłacenie go kwotą 600 złotych. Wówczas, analogicznie jak w przypadku pozwu o rozwód, sąd rozpozna sprawę w postępowaniu procesowym, w którym będzie zobowiązany do ustalenia winy któregoś z małżonków za rozkład pożycia (chyba że małżonkowie zgodnie zażądają, aby sąd odstąpił od ustalania winy), rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dziećmi oraz ustalenia, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka, a także o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania stron.

Skutki separacji

Zgodnie z treścią przepisu artykułu 614 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego Orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej. Polski ustawodawca przyjął zatem koncepcję upodobnienia konsekwencji rozwodu i separacji i wskazania pewnych odstępstw od tej reguły. Kluczową różnicą pomiędzy separacją a rozwodem jest to, że pomimo orzeczenia separacji małżeństwo nadal trwa. W konsekwencji żadna ze stron nie może zawrzeć nowego związku małżeńskiego czy powrócić do nazwiska noszonego przed ślubem. Poza tym, małżonkowie w dalszym ciągu zobowiązani są do wzajemnej pomocy, jeżeli tylko wymagają tego względy słuszności. Orzeczenie separacji powoduje jednak uchylenie obowiązku wspólnego pożycia stron. W konsekwencji wyłączone zostaje domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki, jeżeli urodziło się ono po upływie 300 dni od orzeczenia separacji. Co do obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego z małżonków pozostających w separacji drugiemu stosuje się odpowiednio przepisu dotyczące obowiązku alimentacyjnego po rozwodzie. Oznacza to, że w razie orzeczenia separacji obowiązek alimentacyjny małżonka niewinnego lub współwinnego rozkładu pożycia jest ściśle związany z przesłanką niedostatku drugiego małżonka. Natomiast jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego obowiązek ten pojawia się po jego stronie bez względu na przesłankę niedostatku. Jedynym warunkiem jest wówczas pogorszenie się sytuacji materialnej małżonka niewinnego.

Najistotniejszą konsekwencją separacji jest jednak powstanie pomiędzy małżonkami ustroju rozdzielności majątkowej jako ustroju przymusowego. Powstaje on z chwila uprawomocnienia się orzeczenia sądowego i niedopuszczalne jest jego ustanowienie z datą wsteczną. 

Na gruncie prawa spadkowego, warto zauważyć, iż małżonkowie pozostający w separacji są wyłączeni z kręgu spadkobierców ustawowych. Podobnie sprawa ma się w sytuacji, w której separacja nie została jeszcze orzeczona, ale spadkodawca wystąpił do sądu z takim żądaniem i domagał się ustalenia winy drugiego współmałżonka, a żądanie to zostało uznane za uzasadnione.

Zniesienie separacji

Zgodnie z przepisami prawa każdy z małżonków może w dowolnym momencie żądać zniesienia separacji, jednak sąd orzeknie o nim wyłącznie w przypadku zgodnego żądania obojga z nich. Właściwym w takiej sprawie jest sąd, który orzekał o ustanowieniu separacji, a więc sąd okręgowy. Postępowanie to toczy się w trybie nieprocesowym. Prawomocne zniesienie separacji powoduje ustanie jej skutków. Znosząc separację sąd na nowo orzeka jednak o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi małżonków. Co do ustroju majątkowego, z chwilą zniesienia separacji powstaje pomiędzy małżonkami ustawowy ustrój wspólności majątkowej, jednakże na zgodny wniosek sąd może orzec o utrzymaniu ustroju rozdzielności majątkowej. Ustrój ten traci wówczas charakter przymusowy i może zostać zmieniony przez małżeńską umowę majątkową.