Upadłość konsumencka – co to takiego ?

Upadłość konsumencka to rozwiązanie umożliwiające zgodne z prawem uwolnienie się od zobowiązań finansowych dłużnika względem wierzycieli w sytuacji, gdy dana osoba np. nie jest w stanie spłacać zaciągniętych zobowiązań kredytowych lub regulować rachunków za mieszkanie czy media. Zasadniczym celem tego instrumentu prawnego jest oddłużenie danej osoby poprzez umorzenie części lub całości długów. Zaspokojenie wierzycieli na drodze postępowania windykacyjnego odgrywa poniekąd drugorzędną rolę. 

W judykaturze wskazuje się że Chociaż pierwszoplanowym celem tzw. upadłości konsumenckiej jest oddłużenie osoby fizycznej, to jednak przy zachowaniu słusznych praw wierzycieli, należy je prowadzić tak aby nie pozbawiało ono dłużnika w przyszłości motywacji do zwiększonej staranności. Sama bowiem możliwość kolejnego umorzenia zobowiązań – przy odwołaniu się do zasad słuszności i humanitaryzmu – stanowić może zachętę do wręcz przeciwnej postawy dłużnika. Zasadą jest zatem, że umorzenie zobowiązań upadłego, będącego konsumentem, powinno zostać poprzedzone próbą spłacenia przynajmniej części zadłużenia (postanowienie SO w /Bydgoszczy z dnia 16 października 2019 r., sygn. VIII Gz 144/19).

Kwestia upadłości konsumenckiej została uregulowana w ustawie z dnia 28 lutego 2003 roku Prawo upadłościowe, w części III w tytule IV.

Kto może ogłosić upadłość konsumencką? 

Z wnioskiem do sądu o ogłoszenie upadłości konsumenckiej mogą wystąpić wyłącznie osoby fizyczne. Przed 2020 rokiem prawo to przysługiwało wyłącznie osobom, które nie prowadziły działalności gospodarczej, jednak na skutek nowelizacji przepisów uprawnienie to zostało przyznane również osobom prowadzącym jednoosobową działalność gospodarczą. Istotnym jest również, że upadłość może być ogłoszona wyłącznie w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny tzn. gdy utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Określenie tego momentu bywa jednak w praktyce bardzo trudne, a czasem wręcz niemożliwe. W związku z tym przepisy ustawy wprowadzają pewne domniemanie, zgodnie z którym przyjmuje się, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jeżeli opóźnienie w ich wykonywaniu przekracza trzy miesiące. W orzecznictwie wskazuje się, że dla powstania stanu niewypłacalności nie ma znaczenia okoliczność, czy dłużnik nie wykonuje wszystkich swoich zobowiązań, czy tylko niektórych z nich. Podobnie jak nie ma znaczenia skala tych zobowiązań, gdyż nawet niewykonywanie zobowiązań o niewielkiej wartości może oznaczać niewypłacalność dłużnika (tak: wyrok NSA z dnia 1 marca 2019 r., sygn. akt I FSK 268/17). 

Ogłoszenie upadłości konsumenckiej, podobnie jak wiele innych spraw sądowych, zależy od szeregu indywidualnych okoliczności faktycznych, a przy ocenie rzeczonych podstaw do jej ogłoszenie nie może mieć miejsca żaden automatyzm (tak: m.in. postanowienie SN z dnia 10 stycznia 2019 r., sygn. akt IV CSK 282/18). Co istotne, dla ogłoszenia upadłości konsumenckiej wystarczy posiadanie wyłącznie jednego wierzyciela np. banku.

Wniosek o upadłość konsumencką

Wniosek o upadłość konsumencką należy złożyć do sądu rejonowego- sądu gospodarczego, który jest właściwy ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy. Podlega on opłacie w wysokości 30 złotych. Obecnie wniosek taki składany jest na urzędowym formularzu, który dostępny jest na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości, który zawiera w szczególności:

1) imię i nazwisko, miejsce zamieszkania, adres oraz numer PESEL dłużnika, a jeżeli dłużnik nie posiada numeru PESEL – inne dane umożliwiające jego jednoznaczną identyfikację;

1a) NIP dłużnika, jeżeli dłużnik miał taki numer w ciągu ostatnich dziesięciu lat przed dniem złożenia wniosku;

2) wskazanie miejsc, w których znajduje się majątek dłużnika;

3) wskazanie okoliczności, które uzasadniają wniosek i ich uprawdopodobnienie;

4) aktualny i zupełny wykaz majątku z szacunkową wyceną jego składników;

5) spis wierzycieli z podaniem ich adresów i wysokości wierzytelności każdego z nich oraz terminów zapłaty;

6) spis wierzytelności spornych z zaznaczeniem zakresu w jakim dłużnik kwestionuje istnienie wierzytelności; wskazanie wierzytelności w spisie wierzytelności spornych nie stanowi jej uznania;

7) listę zabezpieczeń ustanowionych na majątku dłużnika wraz z datami ich ustanowienia, w szczególności hipotek, zastawów i zastawów rejestrowych;

8) informację o osiągniętych przychodach oraz o kosztach poniesionych na swoje utrzymanie oraz osób pozostających na utrzymaniu dłużnika, w ostatnich sześciu miesiącach przed dniem złożenia wniosku;

9) informację o czynnościach prawnych dokonanych przez dłużnika w ostatnich dwunastu miesiącach przed dniem złożenia wniosku, których przedmiotem były nieruchomości, akcje lub udziały w spółkach;

10) informację o czynnościach prawnych dokonanych przez dłużnika w ostatnich dwunastu miesiącach przed dniem złożenia wniosku, których przedmiotem były ruchomości, wierzytelności lub inne prawa, których wartość przekracza 10 000 zł;

11) oświadczenie o prawdziwości danych zawartych we wniosku.

Od 1 lipca 2021 roku wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej będzie mógł zostać zgłoszony również poprzez system teleinformatyczny.

Ogłoszenie upadłości- i co dalej?

Jednocześnie z orzeczenie upadłości sąd rozpoznający wniosek powołuje komisarza bądź syndyka, którzy prowadzą kolejne etapy postępowania upadłościowego. W pierwszej kolejności tworzy się listę zobowiązań i wierzycieli. Z chwilą ogłoszenia upadłości majątek wnioskodawcy staje się tzw. masą upadłościową, którą syndyk ma obowiązek spieniężyć, a uzyskaną kwotą pokryć koszty postępowania oraz zaspokoić, w miarę możliwości, roszczenia wierzycieli. 

Po ogłoszeniu upadłości oraz powołaniu syndyka sąd ustala także plan spłaty zadłużeń, uwzględniając przy tym możliwości zarobkowe upadłego, konieczność utrzymania wnioskodawcy i osób pozostających na jego utrzymaniu, w tym ich potrzeby mieszkaniowe, wysokość niezaspokojonych wierzytelności i realność ich zaspokojenia w przyszłości. Plan taki tworzy się na okres trzech lat. W ramach jego realizacji dłużnik zobowiązany jest, w miesięcznych odstępach czasu, do uiszczania na rzecz wierzycieli pewnej kwoty oraz do składania raz w roku sprawozdania z jego realizacji do sądu. Jeżeli jednak na skutek pewnych wyjątkowych okoliczności dłużnik nie jest w stanie wywiązywać się ze swoich zobowiązań sąd może wydłużyć plan spłat lub nawet umorzyć wierzytelności. Co ciekawe, jeśli sytuacja majątkowa dłużnika ulegnie znacznej poprawie wierzyciele mogą złożyć do sądu wniosek o przyspieszenie realizacji zobowiązań i tym samym skrócenie planu spłaty.

Ostatnim etapem postępowania upadłościowego jest całkowite oddłużenie wnioskodawcy. Sąd decyduje o nim wówczas, gdy wnioskodawca zrealizował plan spłaty i uregulował wszystkie swoje zobowiązania. Oddłużenie może nastąpić również w sytuacji, gdy sąd uwzględniając wyjątkowe okoliczności sprawy orzeknie o umorzeniu wszystkich zobowiązań. Istnieją jednak wierzytelności, które w żadnym wypadku nie mogą zostać umorzone i zaliczają się do nich m.in. zobowiązania alimentacyjne i odszkodowawcze, grzywny sądowe oraz zadośćuczynienia.

Upadłość konsumencka po nowemu – ułatwienia dla dłużników

24 marca 2020 roku w życie weszły przepisy nowelizujące ustawę Prawo upadłościowe, które wprowadziły wiele ułatwień dla osób fizycznych dążących do ogłoszenia przez sąd upadłości konsumenckiej. Najdalej idąca zmiana dotyczy możliwości ogłoszenia upadłości konsumenckiej przez osoby, które doprowadziły do zadłużenia z premedytacją m.in. poprzez trwonienie pieniędzy lub zaciąganie znacznych zobowiązań ze świadomością braku możliwości ich późniejszej spłaty. W takim przypadku jednak zachodzi obowiązek spłaty zobowiązań w okresie od 3 do maksymalnie 7 lat. Zdezaktualizował się również obowiązek podawania przyczyn niewypłacalności. 

Swego rodzaju nowością, mającą na celu odciążenie sądów i nakłanianie dłużników do polubownego rozwiązania sporów jest możliwość zawarcia ugody z wierzycielem z własnej inicjatywy, a tym samym pominięcie złożenia wniosku do sądu o upadłość konsumencką. Do tej pory porozumienie takie było możliwe jedynie po ogłoszeniu upadłości przez sąd.