Adwokat Tarnowskie Góry – Kancelaria adwokacka Angelika Kubik

Ustalenie kto jest ojcem dziecka stanowi istotny element określenia jego stanu cywilnego oraz członków jego najbliższej rodziny. W zależności od tego, czy dziecko urodziło się w trakcie trwania małżeństwa czy też jest dzieckiem pochodzącym ze związku pozamałżeńskiego, ustalenie ojcostwa oparte jest na innych przesłankach. 

Obowiązujący obecnie Kodeks rodzinny i opiekuńczy wskazuje na trzy sposoby ustalenia ojcostwa:

  1. domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki;
  2. uznanie ojcostwa przez mężczyznę, od którego dziecko pochodzi oraz 
  3. sądowe ustalenie ojcostwa

O ile pierwszy ze wskazanych sposobów odnosi się do dziecka małżeńskiego, o tyle pozostałe dwa dotyczą dziecka pozamałżeńskiego. W tym kontekście istotnym jest aby przed rozpoczęciem czynności zmierzających do ustalenia ojcostwa mężczyzny innego niż mąż matki, obalić domniemanie ojcostwa męża, albowiem zgodnie z polskim prawem stan cywilny jest niepodzielny, a zatem jedno dziecko może mieć wyłącznie jedną matkę i jednego ojca.

Domniemanie ojcostwa męża matki

Jak zostało wspomniane powyżej, regułę w polskim prawie stanowi domniemanie ojcostwa męża kobiety, która urodziła dziecko w czasie trwania małżeństwa lub przed upływem 300 dni od jego rozwiązania lub unieważnienia. Domniemania tego nie stosuje się jednak, gdy dziecko urodziło się po upływie 300 dni od dnia orzeczenia separacji. Co ważne, jeżeli dziecko urodziło się przed upływem 300 dni, lecz po zawarciu przez jego matkę nowego małżeństwa, domniemywa się, iż jego ojcem jest drugi mąż, poza przypadkiem, w którym dziecko urodziło się w ramach tzw. procedury medycznie wspomaganej prokreacji, na którą zgodę wyraził pierwszy mąż kobiety (wówczas niedopuszczalne jest także zaprzeczenie ojcostwa).

Obalenie domniemania ojcostwa męża matki może nastąpić jedynie w drodze powództwa o zaprzeczenie ojcostwa, co ma służyć przede wszystkim stabilizacji sytuacji prawnej dziecka i jego rodziców. Ze względu na osobisty charakter sprawy, uprawnienie do wniesienia tego rodzaju powództwa przysługuje wyłącznie mężowi matki, matce, dziecku oraz prokuratorowi. O ile mąż matki nie jest ubezwłasnowolniony całkowicie z powodu choroby psychicznej lub innego rodzaju zaburzeń psychicznych, musi on wystąpić z powództwem osobiście. Dziecku legitymacja czynna w tego rodzaju sprawie przysługuje dopiero po osiągnięciu pełnoletności. 

Legitymację bierną w tego rodzaju postępowaniu mają wszystkie osoby (oprócz prokuratorem) poza tą, która wniosła pozew o zaprzeczenie ojcostwa. Oznacza to zatem, że jeżeli powodem będzie matka to pozwanymi będą jej mąż oraz dziecko, jeżeli powodem będzie mąż matki to pozwanymi jego żona i dziecko, a jeżeli sprawę zainicjuje prokurator pozwanymi będą matka, jej mąż oraz dziecko.

Matce dziecka oraz jej mężowi uprawnienie to przysługuje jedynie w ciągu roku licząc od dnia, w którym dowiedzieli się, że mąż matki nie jest biologicznym ojcem dziecka, lecz nie później niż do dnia, w którym dziecko skończy 18 lat. Legitymacja czynna w tego rodzaju postępowaniu przysługuje także dziecku, pod warunkiem, iż wytoczy ono powództwo o zaprzeczenie ojcostwa w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziało się, że nie pochodzi od męża swojej matki. Jeżeli jednak w chwili powzięcia takiej informacji dziecko było niepełnoletnie, termin do wytoczenia powództwa biegnie dla niego od dnia osiągnięcia pełnoletności.

Powództwo o zaprzeczenie ojcostwa wnosi się do Wydziału Rodzinnego i Nieletnich Sądu Rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania pozwanego. Pozew ten podlega opłacie w kwocie 200 złotych.

Uznanie ojcostwa przez mężczyznę, od którego dziecko pochodzi

Uznanie ojcostwa przez mężczyznę, od którego dziecko pochodzi jest bezkonfliktowym ustaleniem ojcostwa, ponieważ mężczyzna ten dokonuje tego dobrowolnie. Uznanie to polega na złożeniu przez mężczyznę będącego ojcem dziecka oświadczenia na temat swojego ojcostwa przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, a następnie potwierdzeniu tego oświadczenia przez matkę (równocześnie z ojcem lub w terminie 3 miesięcy od dokonania tej czynności przez ojca).

Aby uznanie ojcostwa można było uznać za skuteczne konieczne jest zaistnienie kilku przesłanek. Przede wszystkim, niemożliwe jest uznanie ojcostwa dziecka, które urodziło się w trakcie trwania małżeństwa, dopóki ojcostwo męża matki nie zostanie zaprzeczone prawomocnym orzeczeniem sądu. Na tej samej zasadzie nie można uznać ojcostwa dziecka, którego pochodzenie zostało już stwierdzone poprzez uznanie ojcostwa bądź sądowe ustalenie ojcostwa. Kolejny warunek dotyczy osoby dziecka, gdyż nie można uznać ojcostwa dziecka, które jest już pełnoletnie lub które zmarło (poza sytuacją, gdy dziecko zmarło przed skończeniem 18-go roku życia). Nie ma jednak żadnych przeszkód, by mężczyzna mógł uznać ojcostwo dziecka poczętego, lecz jeszcze nienarodzonego.

Oświadczenie o uznaniu dziecka może złożyć wyłącznie mężczyzna, który ukończył 16 lat i nie istnieją podstawy do jego całkowitego ubezwłasnowolnienia. Jeżeli jednak mężczyzna jest częściowo ubezwłasnowolniony koniecznym jest złożenie przez niego oświadczenia przed sądem opiekuńczym. Warto pamiętać, iż w sytuacji, w której kierownik urzędu stanu cywilnego poweźmie wątpliwości co do pochodzenia dziecka, może odmówić przyjęcia oświadczeń koniecznych do uznania ojcostwa. 

Ważnym, a nade wszystko koniecznym elementem uznania ojcostwa dziecka jest także potwierdzenia złożonego przez ojca oświadczenia przez matkę dziecka. Kobieta musi jednak mieć wówczas ukończony 16. rok życia.

Uznanie ojcostwa dziecka może jednak zostać uznane za nieskuteczne, jeżeli mężczyzna, który go dokonał w terminie roku od dnia, w którym dowiedział się, że nie jest biologicznym ojcem dziecka, wytoczy do sądu powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa. Nie może ono jednak zostać zgłoszone ani przez matkę dziecka, ani przez mężczyznę, który uznał ojcostwo po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności. Ustalenie bezskuteczności uznania nie jest możliwe również po śmierci dziecka, chyba że zmarło ono już po wszczęciu postępowania. Ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa może żądać także dziecko w przypadku, gdy uznający mężczyzna nie jest jego ojcem. Z żądaniem tym dziecko może wystąpić po osiągnięciu pełnoletności w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziało się, że nie pochodzi od mężczyzny, który uznał swoje ojcostwo względem niego. Jeżeli dziecko powzięło taką wiedzę przed ukończeniem 18.roku życia wówczas termin ten biegnie od dnia osiągnięcia pełnoletności.

Legitymację bierną w tego rodzaju postępowaniu mają wszystkie osoby (oprócz prokuratorem) poza tą, która wniosła pozew o zaprzeczenie ojcostwa

Pozew w takiej sprawie podlega takiej samej opłacie jak w przypadku zaprzeczenia ojcostwa i jest składany do tego samego sądu.

Sądowe ustalenie ojcostwa

W przypadku konfliktu powstałego pomiędzy rodzicami dziecka niebędących małżonkami możliwe jest dochodzenie ustalenia ojcostwa na drodze sądowej. Procedura ta ma zastosowanie zarówno wtedy, gdy mężczyzna będący w przekonaniu matki ojcem dziecka nie chce uznać swego ojcostwa lub gdy matka dziecka nie chce potwierdzić zgłoszonego przez ojca oświadczenia o uznaniu ojcostwa.

Zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie przepisami domniemywa się, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna, który obcował z matką dziecka nie wcześniej niż 300 dni i nie później niż 180 dni przed urodzeniem się dziecka lub ten mężczyzna, który był dawcą komórki rozrodczej w przypadku dziecka urodzonego w wyniku dawstwa partnerskiego w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji. Ciężar wykazania istnienia przesłanki domniemania musi wykazać powód. Jeżeli jednak nie wykaże on wiarygodnie faktu obcowania cielesnego w okresie koncepcyjnym nie można w ogóle mówić o domniemaniu ojcostwa wskazanego mężczyzny. Podstawą obalenia domniemania może być wówczas wykazanie, iż dany mężczyzna nie obcował z kobietą w ogóle, nie utrzymywał z nią stosunków we wskazanym okresie, bądź, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne. Najbardziej pewnym dowodem jest wówczas jednak przeprowadzenie badań DNA, które w niemal stu procentach potwierdzą ojcostwo danego mężczyzny lub w stu procentach mu zaprzeczą.

Sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać matka dziecka i jego domniemany ojciec, jednak jedynie po urodzeniu się dziecka i przed osiągnięciem przez nie pełnoletności. Dziecko może skutecznie wytoczyć powództwo o sądowe ustalenia ojcostwa dopiero po uzyskaniu pełnoletności.

Legitymacja czynna prokuratora

W sprawach o ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa, bądź też ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa powództwo może zostać wytoczone także przez prokuratora, jeżeli wymaga tego dobro dziecko bądź szeroko rozumiana ochrona interesu społecznego. Istotne jest to, że prokurator może działać wówczas nawet bez zgody matki lub pełnoletniego dziecka, a nawet wbrew im. Przyjmuje się bowiem, iż prawidłowo ustalony stan cywilny człowieka leży w interesie publicznym.