Dziedziczenie – testament lub ustawa

Powołanie do spadku może wynikać z ustawy lub z testamentu. Do dziedziczenia z ustawy dochodzi wówczas, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu lub gdy został on uznany za nieważny.  W takiej sytuacji do dziedziczenia dochodzą najbliższe spadkodawcy osoby wymienione w przepisach Kodeksu cywilnego. 

O dziedziczeniu testamentowym mówimy z kolei wtedy, gdy spadkodawca pozostawił po sobie testament zawierający rozrządzenia na wypadek jego śmierci. O rodzajach testamentów pisaliśmy tutaj: https://kubik-adwokat.pl/formy-testamentu/

Zachowek- co to takiego?

Zachowek to uprawnienie, które przysługuje zstępnym (czyli dzieciom, wnukom itd.), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy w sytuacji, gdy spadkodawca pominął ich przy sporządzaniu testamentu lub gdy spadkodawca, jeszcze za życia, rozporządził składnikami swojego majątku w drodze darowizn lub zapisów windykacyjnych., znacznie uszczuplając wartość masy spadkowej. Zachowek ma więc na celu ochronę osób najbliższych spadkodawcy.

Przyjmuje się, że zachowek jest swego rodzaju kompromisem pomiędzy prawem spadkodawcy do swobodnego dysponowania swoim majątkiem, a prawem spadkobierców do otrzymania części spadku po najbliższej im osobie.

Wysokość zachowku

Wysokość zachowku uzależniona jest od wieku spadkobiercy i jego zdolności do pracy. W sytuacji, gdy uprawniony do otrzymania zachowku jest osobą małoletnią lub trwale niezdolną do pracy przysługują mu dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Obie te przesłanki muszą być spełnione w chwili otwarcia spadku, a więc w chwili śmierci spadkodawcy. W pozostałych przypadkach osobom uprawnionym do zachowku przysługuje roszczenie odpowiadające połowie wartości tego udziału.

Trwała niezdolność do pracy uprawnionego do zachowku

Istotnym jest, iż przesłanka niezdolności do pracy dotyczy wyłącznie niezdolności całkowitej i trwałej. Kwestia ta była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który stwierdził, iż przyczyną uprzywilejowania małoletnich zstępnych i osób trwale niezdolnych do pracy były względy humanitarne oraz zapewnienie szczególnej ochrony osobom, które ze względu na swój wiek lub stan zdrowia pozbawione są możliwości zarobkowania. I właśnie poprzez zrównanie tych dwóch kategorii osób należy przyjąć, iż prawo do wyższej wartości zachowku przysługuje wyłącznie osobom całkowicie i trwale niezdolnym do pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2003 r., sygn. IV CK 158/02). 

Co ważne, zgodnie z ukształtowanym w tym zakresie orzecznictwem sądowym, samo osiągnięcie bardzo zaawansowanego wieku przez osobę uprawnioną do zachowku może świadczyć o jej trwałej i całkowitej niezdolności do pracy, a przez to być podstawą do uzyskania zachowku w wysokości 2/3 udziału (m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 11 stycznia 2013 roku, sygn. V ACa 989/12).

Zachowek – roszczenie majątkowe

Zgodnie z treścią przepisu art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego uprawniony do zachowku może żądać od spadkobiercy wyłącznie zapłaty określonej sumy pieniężnej. Oznacza to. że w ramach przysługującego prawa do zachowku nie można domagać się wydania określonych składników majątkowych np. samochodu. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, aby strony umówiły się co do takiego rozwiązania. Jest to jedynie ograniczenie o charakterze formalnym.

Zobowiązani do zapłaty zachowku

W pierwszej kolejności do zapłaty zachowku zobowiązani są spadkobiercy. Istotnym przy tym jest, że jeżeli spadkobierca zobowiązany do zapłaty zachowku, sam jest do niego uprawniony to jego odpowiedzialność ogranicza się wyłącznie do wysokości nadwyżki, która przekracza jego własny zachowek.

Jeżeli jednak uprawniony do zachowku nie jest w stanie uzyskać go od spadkobierców, wówczas przysługuje mu prawo do żądania sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku od osoby, na rzecz której został uczyniony zapis windykacyjny doliczony do spadku. Kolejno zaś, jeżeli uprawniony do zachowku nie jest w stanie uzyskać go ani od spadkobierców ani od zapisobierców windykacyjnych może zwrócić się z roszczeniem o uzupełnienie zachowku do osoby, na rzecz której spadkodawca dokonał darowizny doliczonej do spadku. 

Co ważne, zarówno zapisobierca windykacyjny, jak i osoba, na rzecz której spadkodawca przekazał darowiznę odpowiadają wyłącznie w granicach wzbogacenia będącego odpowiednio skutkiem zapisu windykacyjnego lub darowizny. Jeżeli jednak sami są osobami, którym na podstawie przepisów prawa przysługuje uprawnienie do zachowku odpowiadają oni wyłącznie do wysokości nadwyżki, która przekracza ich własny zachowek. Zapisobierca windykacyjny i obdarowany mogą jednak uchylić się od obowiązku zapłaty sum potrzebnych do uzupełnienia zachowku poprzez wydanie zapisanego im lub darowanego przedmiotu.

Pozbawienie prawa do zachowku

Jedynym sposobem, który może pozbawić spadkobiercę ustawowego uprawnienia do zachowku jest jego wydziedziczenie przez spadkodawcę. Aby skutecznie wydziedziczyć zstępnych, małżonka i rodziców, spadkodawca musi jednak spełnić określone warunki.

Jak dokonać skutecznego wydziedziczenia?

Wydziedziczenia można dokonać wyłącznie w testamencie. Oznacza to, że poza jasnym i czytelnym wskazaniem komu testator przepisuje swój majątek, w tak samo czytelny sposób musi wskazać osobę, którą ma zamiar wydziedziczyć. Po drugie, wydziedziczenie musi być uzasadnione. Spadkodawca nie może pozbawić spadkobiercy uprawnienia do zachowku kierując się wyłącznie względami subiektywnymi. Polskie prawo dopuszcza wydziedziczenie w trzech sytuacjach:

– gdy uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, np. dopuszcza się przestępstw, jest nałogowym alkoholikiem lub narkomanem; istotnym przy tym jest to aby spadkodawca w sposób jednoznaczny wyrażał swoją dezaprobatę dla takiego postępowania;

– gdy uprawniony do zachowku dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci- w tym przypadku chodzi o sytuację, w której uprawniony do zachowku działał świadomie w celu wyrządzenia krzywdy (np. ciężkiego uszczerbku na zdrowiu w wyniku pobicia) spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób;

– gdy uprawniony uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych, np. gdy spadkobierca nie utrzymuje kontaktu ze spadkodawcą, nie interesuje się nim, nie udziela mu żadnego wsparcia (w tym finansowego).

Ostatnim warunkiem skutecznego wydziedziczenia jest to, aby przyczyna jego dokonania wynikała bezpośrednio z treści testamentu. 

Przebaczenie

Opisane powyżej wydziedziczenie uprawnionego do zachowku nie jest jednak możliwe w sytuacji, gdy spadkodawca mu przebaczył, to znaczy, gdy spadkodawca nie ma do niego żalu o czyny, których się dopuścił lub których zaniechał. 

Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej na temat zachowku zapraszamy do kontaktu, tel. 666-083-324.