Zasiedzenie jest jedną z instytucji prawa cywilnego, która pozwala na nabycia własności wskutek upływu czasu. Polega na nabyciu prawa przez nieuprawnionego posiadacza wskutek faktycznego wykonywania tego prawa w ciągu oznaczonego w przepisach prawa czasu. W nauce prawa wskazuje się, że główną funkcją tej instytucji jest eliminowanie długotrwałej rozbieżności istniejącej pomiędzy faktycznym wykonywaniem uprawnień właścicielskich, a prawnym stanem własności. Prowadzi to bowiem do swego rodzaju pewności prawa i uporządkowania stosunków własnościowych pod względem formalnym.

Nie ulega jednak wątpliwości, że zasiedzenie odbywa się ze szkodą dla pierwotnego właściciela danej ruchomości bądź nieruchomości, gdyż traci on swoją własność na rzecz innej osoby, a ze względu na fakt, iż zasiedzenie jest nieodpłatną formą nabycia prawa nie przysługuje mu z tego tytułu żadne wynagrodzenie (tak. m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 19 XI 2015, sygn. I ACa 733/15).

W trybie zasiedzenie można nabyć przede wszystkim prawo własności, a jego przedmiotem mogą być zarówno rzeczy ruchome, jak i nieruchomości.

Wśród przesłanek zasiedzenia należy wymienić: posiadanie samoistne, ciągłość posiadania, znaczenie dobrej i złej wiary oraz upływ czasu.

Posiadanie samoistne

Posiadanie samoistne stanowi wspólną przesłankę dla nabycia w drodze zasiedzenia ruchomości i nieruchomości. Zgodnie z przepisem art. 336 kodeksu cywilnego posiadaczem samoistnym rzeczy jest ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel. Oznacza to, że osoba będąca posiadaczem samoistnym nie jest formalnym właścicielem danej rzeczy, lecz zachowuje się tak, jakby nim była. Istotnym jest, iż posiadaczem samoistnym nie jest użytkownik, najemca, dzierżawca itp., gdyż w ich przypadku może być mowa wyłącznie o posiadaniu zależnym.

Ciągłość posiadania

Warunkiem do stwierdzenia zasiedzenie jest również zachowanie ciągłości posiadania, a więc posiadanie nieprzerwanego, przez wskazany w ustawie czas. W przypadku nieruchomości ciągłość musi trwać 20 lub 30 lat (zależności od istnienia dobrej lub złej wiary), a w odniesieniu do rzeczy ruchomych trzy lata (tylko w dobrej wierze). W polskim prawie funkcjonuje jednak domniemanie ciągłości posiadania, co oznacza, że w postępowaniu sądowym zmierzającym do stwierdzenia zasiedzenia wystarczy udowodnić nabycie posiadania w określonym odległym czasie i wykazać, że trwa ono nadal. Co ważne, niemożność posiadania, która została wywołana przez przemijającą przeszkodę nie przerywa biegu trwania okresu posiadania.

Dobra lub zła wiara

W kontekście zasiedzenia istotną rolę odgrywa również dobra lub zła wiara posiadacza samoistnego. W przypadku rzeczy ruchomych niemożliwe jest zasiedzenie w złej wierze, bez względu na upływ czasu, a dobra wiara jest wymagana przez cały okres posiadania samoistnego. 

Zasiedzenie nieruchomości może z kolei nastąpić zarówno w dobrej, jak i w złej wierze. Różnica pomiędzy nimi dotyczy jednak wymaganego czasu posiadania samoistnego. Jeżeli bowiem w momencie uzyskania posiadania, posiadacz działał w dobrej wierze może on uzyskać daną nieruchomość na własność po upływie dwudziestoletniego okresu. Natomiast w razie nabycia posiadania nieruchomości w złej wierze konieczny jest upływ trzydziestoletniego okresu nieprzerwanego posiadania samoistnego.

W orzecznictwie wskazuje się, iż „Dobra wiara zasiadującego posiadacza występuje wówczas, gdy ingerowanie w cudzą własność w zakresie odpowiadającym służebności rozpoczęło się w takich okolicznościach, które usprawiedliwiały przekonanie posiadacza, że nie narusza on cudzego prawa. Do tego należy dodać, że dobrą wiarę uzasadnia również błędne przypuszczenie posiadacza służebności, że przysługuje mu to prawo, o ile takie przypuszczenie jest usprawiedliwione w okolicznościach stanu faktycznego. A contrario, w złej wierze jest ten, kto powołując się na przysługujące mu prawo, wie, że to prawo mu nie przysługuje lub błędnie przypuszcza, że prawo mu przysługuje, przy czym takie przypuszczenie nie jest usprawiedliwione w okolicznościach sprawy, w wyniku niedochowania należytej staranności (można postawić tej osobie zarzut niedbalstwa)”.

Upływ terminu zasiedzenia

Najistotniejszym z elementów pozwalających na stwierdzenie nabycia określonego przedmiotu w drodze zasiedzenia jest upływ określonego w przepisach terminu. Określenie końcowego terminu biegu zasiedzenia jest równie ważne jak wskazanie jego rozpoczęcia. Przyjmuje się, iż bieg zasiedzenia rozpoczyna się w dniu objęcia rzeczy w posiadanie samoistne przez osobę niebędącą jej właścicielem. W przypadku zasiedzenia nieruchomości w dobrej wierze termin ten wynosi 20 lat, natomiast do zasiedzenia nieruchomości w złej wierze konieczny jest upływ lat 30. Jeżeli zaś chodzi o rzeczy ruchome, posiadacz samoistny powinien posiadać ją nieprzerwanie przez okres 3 lat.

Skutki zasiedzenia

Wraz z upływem terminu zasiedzenia, posiadacz samoistny nabywa prawa własność określonej rzeczy, które połączone jest z utratą wszelkich uprawnień przez dotychczasowego właściciela. Co ważne, nabycie to następuje z mocy samego prawa. W celu formalnego stwierdzenia zasiedzenia konieczne jest złożenie wniosku do właściwego sądu rejonowego.